„დღესდღეობით წვრილი და საშუალო კომპანიების დიდი ნაწილი საერთოდ ვერ შედის ქსელურ მარკეტებში“. 

Detected Manipulations & Suggested Changes

Unbalanced reporting

ერთ-ერთი მხარის პოზიციის დომინირება ან მეორე მხარის არყოფნა, რის შედეგადაც სურათი ერთმხრივი ხდება.

სტატია დეტალურად აშუქებს დისტრიბუტორებისა და მწარმოებლების პრობლემებს, ციტირებულია მათი წარმომადგენლები (ლევან პაპიაშვილი, ლაშა გოცირიძე), კომისიის თავმჯდომარე შოთა ბერეკაშვილი და ეკონომისტი ოთარ ანგურიძე. ამავე დროს, ქსელური მარკეტების პოზიცია საერთოდ არ არის წარმოდგენილი – არ არის არც ერთი ციტატა, კომენტარი ან ოფიციალური პასუხი მათგან, არც მცდელობა, რომ მათი არგუმენტები გადმოიცეს. ასევე, ტექსტში ნახსენებია, რომ „სახელმწიფოს უკვე გამოუჩნდნენ კრიტიკოსები, რომლებიც აცხადებენ, რომ არ უნდა ერეოდეს კერძო ბიზნესში“, მაგრამ ამ კრიტიკოსების არც ერთი არგუმენტი, ვინ არიან, რა ლოგიკით საუბრობენ – არ არის გაშლილი.

3 suggestions

დაემატოს ქსელური მარკეტების ოფიციალური კომენტარი: რატომ აქვთ ასეთი გადახდის ვადები, როგორ ამართლებენ „ქეშბექის“ პოლიტიკას, რა არგუმენტები აქვთ შესვლის მოსაკრებლის შესახებ.

გაშლილად გადმოიცეს რეგულაციის კრიტიკოსების პოზიცია: ვინ არიან, რას ამტკიცებენ, რა ეკონომიკურ არგუმენტებს იყენებენ, რა რისკებს ხედავენ სახელმწიფოს ჩარევაში.

ტექსტის სტრუქტურაში ცალსახად გამოიყოს სექციები: „დისტრიბუტორებისა და მწარმოებლების არგუმენტები“, „ქსელური მარკეტების არგუმენტები“, „ექსპერტების შეფასებები“, რათა მკითხველმა დაინახოს, რომ ყველა მხარეა წარმოდგენილი.

Appeal to emotion

ემოციურ, დრამატულ ენაზე დაყრდნობით გავლენის მოხდენა, რაც შეიძლება ჩაანაცვლოს ან გადაფაროს ფაქტობრივი ანალიზი.

1) „...რაც უმძიმეს მდგომარეობაში აყენებს მთელ სექტორს.“ – შოთა ბერეკაშვილი. 2) „...მაშინ ველურ სამყაროს მივიღებთ, სადაც მხოლოდ ძლიერები განსაზღვრავენ თამაშის წესებს.“ – ოთარ ანგურიძე. 3) „...დღეს სწორედ ეს სიტუაცია გვაქვს, როდესაც ძლიერები განსაზღვრავენ პროდუქტებზე ფასებს და იმასაც, თუ ვინ უნდა შეიტანოს ქსელში პროდუქცია და ვინ - არა.“ – ოთარ ანგურიძე. ეს ფორმულირებები ქმნის ძლიერ ნეგატიურ ემოციურ ფონს (სექტორი „უმძიმეს მდგომარეობაშია“, „ველური სამყარო“, „ძლიერები ყველაფერს წყვეტენ“), მაგრამ არ ახლავს დეტალური, რაოდენობრივი ანალიზი, რომელიც ამ შეფასებებს გაამყარებდა.

3 suggestions

ემოციური შეფასებები ჩაანაცვლოს ან დაემატოს რაოდენობრივი მონაცემებით: რამდენი კომპანია გაკოტრდა, რამდენს აქვს გადაუხდელი თანხები, რა წილი უკავიათ მცირე და საშუალო კომპანიებს ბაზარზე და როგორ შეიცვალა ეს წილი დროში.

ფრაზა „ველურ სამყაროს მივიღებთ“ გადაკეთდეს ნეიტრალურ ფორმულირებად, მაგალითად: „არსებობს რისკი, რომ რეგულაციების არარსებობის შემთხვევაში ბაზარზე დომინანტური მოთამაშეები განსაზღვრავენ პირობებს, რაც შეიძლება შეამციროს კონკურენცია.“

„უმძიმეს მდგომარეობაში აყენებს მთელ სექტორს“ გადაკეთდეს უფრო ზუსტ აღწერად: „ეს პრაქტიკა ქმნის სერიოზულ ფინანსურ წნეხს დისტრიბუტორებისა და მწარმოებლებისთვის, განსაკუთრებით მცირე და საშუალო კომპანიებისთვის“ და დაემატოს კონკრეტული მაგალითები ან სტატისტიკა.

Hasty generalization

შეზღუდულ მაგალითებზე დაყრდნობით ფართო, ზოგადი დასკვნების გამოტანა.

1) „...მაქვს ინფორმაცია, რომ საერთოდ არ იხდიან ქსელური მარკეტები.“ – ოთარ ანგურიძე. 2) „დღესდღეობით წვრილი და საშუალო კომპანიების დიდი ნაწილი საერთოდ ვერ შედის ქსელურ მარკეტებში.“ – ოთარ ანგურიძე. ორივე შემთხვევაში არ არის მითითებული წყარო, მასშტაბი, სტატისტიკა ან კვლევა, რაზეც ეს ზოგადი დასკვნებია დაფუძნებული. „მაქვს ინფორმაცია“ და „დიდი ნაწილი“ არის ბუნდოვანი ფორმულირებები, რომლებიც შეიძლება ქმნიდეს შთაბეჭდილებას, რომ ეს პრაქტიკა უნივერსალურია, მაშინ როცა მასშტაბი უცნობია.

3 suggestions

ფრაზა „მაქვს ინფორმაცია, რომ საერთოდ არ იხდიან ქსელური მარკეტები“ დაზუსტდეს: „არსებობს შემთხვევები, როდესაც გარკვეული ქსელური მარკეტები ხანგრძლივად აჭიანურებენ გადახდებს; სასამართლოში შეტანილი სარჩელების რაოდენობა ბოლო X წლის განმავლობაში არის Y“ – და დაემატოს წყარო.

„დიდი ნაწილი საერთოდ ვერ შედის“ ჩაანაცვლოს რაოდენობრივი ან შეფასებითი მონაცემით: „ექსპერტის შეფასებით, მცირე და საშუალო კომპანიების მნიშვნელოვანი ნაწილი (მაგალითად, დაახლოებით X%) ვერ ახერხებს ქსელურ მარკეტებში შესვლას მაღალი შესვლის მოსაკრებლისა და სხვა პირობების გამო“ და მიუთითოს, რომ ეს არის შეფასება, არა ზუსტი სტატისტიკა.

სადაც გამოიყენება ზოგადი ფორმულირებები („ზოგადად არ იხდიან“, „დიდი ნაწილი ვერ შედის“), დაემატოს ან კვლევის ბმული/წყარო, ან მკაფიოდ აღინიშნოს, რომ ეს არის სუბიექტური შეფასება/ექსპერტის მოსაზრება.

Unsubstantiated claims

მტკიცებები, რომლებსაც არ ახლავს საკმარისი მტკიცებულება, წყარო ან მონაცემი.

1) „...მაქვს ინფორმაცია, რომ საერთოდ არ იხდიან ქსელური მარკეტები.“ – არ არის მითითებული, რომელ ქსელებზეა საუბარი, რა მასშტაბით, რა პერიოდზე. 2) „ამაზე მიმართვიანობა სასამართლოშიც საკმაოდ დიდია...“ – არ არის წარმოდგენილი არც ერთი რიცხვი, სტატისტიკა ან ოფიციალური მონაცემი. 3) „გამოდის, რომ ოთხი-ხუთი წლის მანძილზე, ამ ქსელებს უფასო ფული აქვთ, თანაც ყოველგვარი გადასახადებისა და პროცენტის გარეშე.“ – არ არის განმარტებული, ყველა ქსელზე ვრცელდება ეს თუ ნაწილზე, რა მოცულობის თანხებზეა საუბარი. 4) „დღესდღეობით წვრილი და საშუალო კომპანიების დიდი ნაწილი საერთოდ ვერ შედის ქსელურ მარკეტებში.“ – არ არის მითითებული, რა არის „დიდი ნაწილი“, რა მონაცემებზეა დაყრდნობილი ეს შეფასება.

3 suggestions

დაემატოს ოფიციალური სტატისტიკა ან კვლევის შედეგები სასამართლოში შეტანილი სარჩელების რაოდენობაზე, გადახდის ვადების საშუალო ხანგრძლივობაზე და ა.შ., ან მკაფიოდ აღინიშნოს, რომ ეს არის ექსპერტის სუბიექტური შეფასება.

ფრაზა „უფასო ფული აქვთ“ დაზუსტდეს: „ამ პერიოდის განმავლობაში კომპანიები სარგებლობენ მომწოდებლების მიმართ არსებული ვალდებულებების გადავადებით, რითაც ამცირებენ საკუთარი ფინანსური რესურსების საჭიროებას“ და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, დაემატოს შეფასებითი მოცულობა (მაგ. „საუბარია დაახლოებით X მილიონ ლარზე“).

„დიდი ნაწილი ვერ შედის“ – ან დაემატოს კვლევის/სტატისტიკის წყარო, ან გადაკეთდეს ასე: „ექსპერტის შეფასებით, მცირე და საშუალო კომპანიებისთვის ქსელურ მარკეტებში შესვლა ხშირად რთულია მაღალი შესვლის მოსაკრებლისა და სხვა პირობების გამო“.

Biased language

ენობრივი ფორმულირებები, რომლებიც ერთ მხარეს აშკარად ნეგატიურ ან პოზიტიურ კონტექსტში წარმოაჩენს, ფაქტების ნეიტრალური აღწერის ნაცვლად.

1) „...რაც უმძიმეს მდგომარეობაში აყენებს მთელ სექტორს.“ – ნორმატიული, დრამატული შეფასება. 2) „...მაშინ ველურ სამყაროს მივიღებთ, სადაც მხოლოდ ძლიერები განსაზღვრავენ თამაშის წესებს.“ – ძლიერი ნეგატიური მეტაფორა, რომელიც კერძო ბიზნესის რეგულაციის კრიტიკოსებს ირიბად უკავშირებს „ველურ სამყაროს“. 3) „დღეს სწორედ ეს სიტუაცია გვაქვს, როდესაც ძლიერები განსაზღვრავენ პროდუქტებზე ფასებს და იმასაც, თუ ვინ უნდა შეიტანოს ქსელში პროდუქცია და ვინ - არა.“ – ქმნის სურათს, სადაც „ძლიერები“ ერთმნიშვნელოვნად ნეგატიურ როლში არიან, მათი არგუმენტების გარეშე.

3 suggestions

ემოციური მეტაფორები („ველური სამყარო“, „ძლიერები განსაზღვრავენ ყველაფერს“) ჩანაცვლდეს ნეიტრალური, აღწერითი ენით, მაგალითად: „არსებობს რისკი, რომ ბაზარზე დომინანტური მოთამაშეები განსაზღვრავენ ფასებსა და შესვლის პირობებს, რაც შეიძლება ზღუდავდეს კონკურენციას.“

„უმძიმეს მდგომარეობაში აყენებს მთელ სექტორს“ გადაკეთდეს უფრო ნეიტრალურ ფორმულირებად: „ეს პრაქტიკა ქმნის სერიოზულ ფინანსურ სირთულეებს სექტორისთვის“ და დაემატოს კონკრეტული მაგალითები.

ტექსტში მკაფიოდ გაიმიჯნოს ავტორის/ჟურნალისტის ნარატივი და ციტირებული პირების შეფასებები (მაგ. „ანგურიძის თქმით, მისი შეფასებით...“), რათა მკითხველმა დაინახოს, რომ ეს არის მოსაზრება და არა დადასტურებული ფაქტი.

Oversimplification

რთული ეკონომიკური/სისტემური პროცესების გადმოცემა ზედმეტად გამარტივებული, ერთმხრივი მიზეზ-შედეგობრივი კავშირით.

1) „ამ თანხით ხდება შემდეგ გაფართოება, ამან დაამძიმა სექტორი, მეორე და მესამე რგოლი.“ – შოთა ბერეკაშვილი პირდაპირ აკავშირებს გადახდის ვადების გაზრდით „გამოთავისუფლებულ“ თანხას ქსელების გაფართოებასთან და სექტორის დამძიმებასთან, თუმცა არ განიხილავს სხვა შესაძლო ფაქტორებს (საკრედიტო ბაზარი, ინვესტიციები, კონკურენცია, მარაგების მართვა და ა.შ.). 2) „თუ საზოგადოებებს შორის ურთიერთობებში არ ჩაერევა, მაშინ ველურ სამყაროს მივიღებთ, სადაც მხოლოდ ძლიერები განსაზღვრავენ თამაშის წესებს.“ – ქმნის ბინარულ სურათს: ან სახელმწიფო ჩარევა, ან „ველური სამყარო“, შუა ვარიანტების, თვითრეგულაციის, კონკურენციის სამართლის არსებული მექანიზმების განხილვის გარეშე.

3 suggestions

გაფართოებისა და გადახდის ვადების კავშირის აღწერისას დაემატოს, რომ ეს არის ერთ-ერთი შესაძლო ფაქტორი და არა ერთადერთი: „ბერეკაშვილის შეფასებით, გადახდის ვადების გაზრდით გამოთავისუფლებული თანხა შეიძლება გამოიყენებოდეს ქსელების გაფართოებისთვის, რაც, სხვა ფაქტორებთან ერთად, ზრდის ზეწოლას მომწოდებლებზე.“

სახელმწიფოს ჩარევის დილემა გადმოიცეს უფრო მრავალმხრივად: აღინიშნოს, რომ არსებობს სხვადასხვა მოდელი – მინიმალური ჩარევა, თვითრეგულაცია, კონკურენციის სამართლის მიზნობრივი გამოყენება, სექტორული რეგულაციები და ა.შ.

დაემატოს სხვა ექსპერტების ან კვლევების ხედვა, რომლებიც შესაძლოა მიუთითებდნენ ალტერნატიულ ახსნებზე (მაგ. ბაზრის კონცენტრაცია, საერთაშორისო ქსელების სტანდარტები, ფინანსური რისკების მართვა).

Confirmation bias / Filter bubble

ინფორმაციის შერჩევა ისე, რომ გააძლიეროს წინასწარ არსებული ნარატივი და არ წარმოაჩინოს საწინააღმდეგო მონაცემები ან არგუმენტები.

სტატია მთლიანად აგებულია იმ ნარატივზე, რომ დიდი ქსელური მარკეტები: - აჭიანურებენ გადახდებს; - იყენებენ „უფასო ფულს“ გაფართოებისთვის; - აწესებენ მაღალ „ქეშბექს“ და შესვლის მოსაკრებლებს; - ზღუდავენ მცირე და საშუალო კომპანიების შესვლას; - განსაზღვრავენ ფასებსა და თამაშის წესებს. ამ ნარატივის მხარდასაჭერად მოყვანილია მხოლოდ ის წყაროები, რომლებიც ამ სურათს ადასტურებენ (დისტრიბუტორები, კომისიის თავმჯდომარე, ეკონომისტი, რომელიც რეგულაციის მომხრეა). არ არის არც ერთი ციტატა ან მონაცემი, რომელიც ნაწილობრივ მაინც ეწინააღმდეგება ამ სურათს (მაგ. ქსელების არგუმენტები, რომ გრძელი გადახდის ვადები არის საერთაშორისო პრაქტიკა, რომ „ქეშბექი“ არის მარკეტინგული ხარჯი და ა.შ.).

3 suggestions

აქტიურად მოიძებნოს და ჩაერთოს ქსელური მარკეტების პოზიცია: მათი ახსნა გადახდის ვადებზე, „ქეშბექზე“, შესვლის მოსაკრებელზე, რისკების მართვაზე.

დაემატოს დამოუკიდებელი კვლევები ან რეგულატორის/კონკურენციის სააგენტოს მონაცემები, რომლებიც ან ადასტურებენ, ან ნაწილობრივ ეწინააღმდეგებიან დისტრიბუტორებისა და ექსპერტის შეფასებებს.

ტექსტში მკაფიოდ აღინიშნოს, რომ წარმოდგენილი სურათი არის კონკრეტული მხარეების ხედვა და რომ საკითხი საჭიროებს დამატებით, მრავალმხრივ კვლევას.

Framing effect

საკითხის ჩარჩო ისეა შერჩეული, რომ მკითხველს უბიძგებს კონკრეტული ინტერპრეტაციისკენ, ალტერნატიული ჩარჩოების გარეშე.

სტატია საკითხს ჩარჩოებში სვამს როგორც: „დიდი ქსელები იყენებენ მომწოდებლებს, აქვთ უფასო ფული, აფერხებენ მცირე და საშუალო ბიზნესს, ამიტომ სახელმწიფომ უნდა გაამკაცროს რეგულაციები, წინააღმდეგ შემთხვევაში მივიღებთ ველურ სამყაროს.“ არ განიხილება სხვა ჩარჩოები, მაგალითად: - გადახდის ვადები როგორც რისკების გადანაწილების მექანიზმი; - „ქეშბექი“ როგორც მარკეტინგული/პრომო ბიუჯეტის ნაწილი; - რეგულაციების გამკაცრების შესაძლო ნეგატიური ეფექტები ფასებზე, ინვესტიციებზე, მომხმარებელზე.

3 suggestions

დაემატოს სექცია, სადაც განიხილება შესაძლო ალტერნატიული ჩარჩოები: როგორ შეიძლება ამავე ფაქტების ინტერპრეტაცია სხვა კუთხით (მაგ. საერთაშორისო პრაქტიკა, რისკების მართვა, კონკურენციის სამართალი).

რეგულაციის თემაზე წარმოდგენილი იყოს როგორც მომხრეების, ისე კრიტიკოსების არგუმენტები, თანაბარი სიღრმით.

ტექსტში გამოყენებულ შეფასებით ფრაზებს („ველური სამყარო“, „ძლიერები განსაზღვრავენ ყველაფერს“) დაემატოს განმარტება, რომ ეს არის კონკრეტული ექსპერტის ხედვა და არა ერთადერთი შესაძლო ინტერპრეტაცია.